Zespół jelita drażliwego (IBS): objawy, typy, przyczyny i leczenie

Zespół jelita drażliwego (IBS, ang. irritable bowel syndrome) to przewlekłe zaburzenie pracy jelit, które nie powoduje zmian widocznych w badaniach diagnostycznych. Najczęściej objawia się nawracającym bólem brzucha, skurczowym lub tępym, który często ustępuje po wypróżnieniu. Towarzyszą mu biegunki, zaparcia albo ich naprzemienne występowanie. Rozpoznanie opiera się na objawach, a leczenie polega na łagodzeniu dolegliwości i poprawie komfortu życia.

Najważniejsze w skrócie

• W IBS objawy nie są wynikiem uszkodzenia jelit, lecz zaburzenia ich funkcji.
• Ból wiąże się z nieprawidłowymi skurczami mięśni jelit, nadwrażliwością trzewną i zaburzoną komunikacją między jelitami a układem nerwowym (oś jelito-mózg).
• Objawy często nasilają się pod wpływem stresu, nieregularnego jedzenia, ciężkostrawnych posiłków i infekcji przewodu pokarmowego.
• W 2026 r. opublikowano kryteria rzymskie V – nową wersję międzynarodowych zasad rozpoznawania IBS.
• W łagodniejszych przypadkach często wystarczają zmiany stylu życia. Przy bólu o charakterze skurczowym stosuje się leki zmniejszające napięcie mięśni jelit.

Kiedy objawy przypominające IBS wymagają konsultacji lekarskiej?

Wiele objawów IBS i innych chorób jelit jest do siebie podobnych. Jeśli zauważysz niepokojące objawy ogólne lub ze strony jelit, skonsultuj się z lekarzem – najlepiej gastroenterologiem, a w pierwszej kolejności z lekarzem rodzinnym – szczególnie gdy dolegliwości się utrzymują. Lekarz przeprowadzi wywiad i w razie potrzeby skieruje cię na dodatkowe badania [1, 3, 6].

Do objawów niepokojących, tak zwanych czerwonych flag, które wymagają niezwłocznej konsultacji, należą:

• krew w stolcu,
• niezamierzona utrata masy ciała – chudniesz bez zmiany diety lub aktywności,
• gorączka,
• rozpoznana niedokrwistość,
• biegunka budząca w nocy,
• nagła zmiana rytmu wypróżnień, czyli częstotliwości oddawania stolca i jego postaci,
• dolegliwości nagle zmieniły charakter albo nie mijają mimo stosowanego postępowania.

Skonsultuj się z lekarzem również wtedy, gdy:

• objawy pojawiły się po raz pierwszy po 50. roku życia,
• w twojej rodzinie chorowano na raka jelita grubego, nieswoiste zapalenia jelit lub celiakię.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Gdy ból brzucha pojawił się nagle i nie jest znana jego przyczyna, a jednocześnie występują: gorączka, nudności, wymioty, zmiany rytmu wypróżnień (np. biegunka), ból podczas dotykania brzucha, zmniejszenie ciśnienia krwi, omdlenia lub obecność krwi w kale – nie przyjmuj leków bez zasięgnięcia porady lekarza. W takiej sytuacji niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem, który w celu zbadania przyczyny dolegliwości zaleci odpowiednie badania diagnostyczne [9]. Jeśli stan gwałtownie się pogarsza albo dochodzi do utraty przytomności, wezwij pomoc pod numerem 999 lub 112.

Co to jest zespół jelita drażliwego (IBS)?

Zespół jelita drażliwego to przewlekłe zaburzenie pracy jelit, które nie powoduje zmian widocznych w badaniach diagnostycznych. IBS zalicza się do zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowych (ang. disorders of gut-brain interaction, DGBI). Objawy nie są w nich wynikiem uszkodzenia jelit, lecz zaburzenia ich funkcji i komunikacji z układem nerwowym. Podstawą rozpoznania jest występowanie nawracających objawów ze strony przewodu pokarmowego [1, 2].

Skrót IBS pochodzi od angielskiej nazwy schorzenia – irritable bowel syndrome. W polskich rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii z 2018 r. ta sama jednostka chorobowa nazywa się zespołem jelita nadwrażliwego. Wcześniej takie choroby nazywano zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego. Kryteria rzymskie V z 2026 r. odchodzą od tej nazwy i zalecają, by nie używać już terminu „zaburzenia czynnościowe” [6, 7].

IBS przebiega z okresami nasilenia i wyciszenia objawów. Autorzy polskich rekomendacji opisują IBS jako chorobę o stosunkowo łagodnym przebiegu, niepowodującą poważnych następstw zdrowotnych. Rozpoznanie IBS nie wyjaśnia jednak każdej dolegliwości brzusznej – krew w stolcu, niezamierzone chudnięcie czy gorączka wymagają osobnej diagnostyki [6].

Jak często występuje zespół jelita drażliwego?

IBS jest częstą chorobą. Według polskich rekomendacji z 2018 r. dotyczy około 11% populacji ogólnej na świecie. U kobiet występuje mniej więcej dwukrotnie częściej niż u mężczyzn, a połowa pacjentów zgłasza pierwsze objawy przed 35. rokiem życia [6].

W różnych artykułach można trafić na bardzo różne odsetki, bo zależą one od przyjętej definicji. Po wprowadzeniu kryteriów rzymskich IV odsetek rozpoznań spadł z około 10% do 4%, ponieważ nowe kryteria wymagały częstszych objawów i obejmowały głównie osoby z cięższym przebiegiem [7]. Kryteria rzymskie V z 2026 r. ponownie poszerzają definicję i obejmują więcej osób o łagodniejszych dolegliwościach [6, 8].

Różne liczby nie świadczą więc o tym, że IBS staje się rzadszy lub częstszy. Wynikają głównie ze zmian w sposobie jego definiowania.

Jakie są objawy zespołu jelita drażliwego?

Najczęstszym objawem IBS jest ból brzucha, który może mieć charakter skurczowy lub tępy i często ustępuje po wypróżnieniu. Mogą mu towarzyszyć wzdęcia oraz uczucie pełności w jamie brzusznej. Charakterystyczne są także zaburzenia rytmu wypróżnień: biegunka, zaparcia albo ich naprzemienne występowanie.

Zmienia się również wygląd stolca, a wiele osób odczuwa niepełne wypróżnienie. Typowy dla IBS jest zmienny przebieg: objawy okresowo się nasilają i ustępują [1-4].

Objawy pojawiają się zwykle w ciągu dnia. Budzenie się w nocy z powodu bólu lub biegunki nie jest typowe dla IBS i należy do sygnałów, które wymagają konsultacji [6].

W IBS ból wiąże się z wypróżnieniem, ze zmianą częstości oddawania stolca albo ze zmianą jego konsystencji. Dolegliwości nie muszą występować codziennie, ale nawracają przez wiele miesięcy [6].

Skurczowy ból brzucha nie zawsze oznacza zespół jelita drażliwego. Może mieć też inne przyczyny, które opisujemy w przewodniku o skurczowym bólu brzucha i jego przyczynach.

Czy IBS może dawać objawy poza jelitami?

Tak. U osób z IBS dość często występują objawy spoza układu pokarmowego, takie jak:

• bóle głowy,
• bóle pleców w odcinku lędźwiowym,
• senność i zaburzenia snu,
• przewlekłe zmęczenie,
• częste lub naglące oddawanie moczu,
• u kobiet zaburzenia miesiączkowania i ból podczas stosunku.

Te objawy nie służą do rozpoznania IBS, ale mogą utrudniać ustalenie przyczyny dolegliwości. U 20-60% chorych z IBS występują też zaburzenia depresyjno-lękowe, czyli stany lękowe i obniżony nastrój [6].

Jakie są typy IBS? IBS-D, IBS-C, IBS-M i IBS-U

Wyróżnia się cztery typy zespołu jelita drażliwego, zależnie od tego, jaki rodzaj nieprawidłowych stolców przeważa. Są to IBS z dominującym zaparciem (IBS-C), IBS z dominującą biegunką (IBS-D), IBS mieszany (IBS-M) i IBS niesklasyfikowany (IBS-U). Podział pomaga lekarzowi dobrać leczenie do objawu, który najbardziej dokucza.

Do określenia typu służy bristolska skala uformowania stolca. To obrazkowa skala od typu 1 (twarde, oddzielne grudki) do typu 7 (stolec wodnisty). Pod uwagę bierze się tylko nieprawidłowe stolce, bo wiele osób z IBS ma też okresy, w których wypróżnienia są prawidłowe [6].

W codziennej praktyce do odróżnienia IBS-D od IBS-C zwykle wystarcza opis tego, jakie nieprawidłowe stolce przeważają. Przed wizytą możesz przez kilka dni notować wygląd stolców, co ułatwi lekarzowi określenie typu IBS.

Jakie są przyczyny zespołu jelita drażliwego?

Przyczyna IBS nie została jednoznacznie określona. Zespół ma charakter wieloczynnikowy: na objawy wpływają zaburzenia pracy mięśni jelit, nadwrażliwość trzewna, zmiany w mikrobiocie jelitowej i zaburzona komunikacja między jelitami a mózgiem. U różnych osób poszczególne mechanizmy mogą mieć różne znaczenie [6].

Skąd bierze się ból w IBS?

Ból w IBS nie wynika z uszkodzenia jelit, lecz z zaburzenia ich funkcjonowania. Jednym z głównych mechanizmów są nieprawidłowe skurcze mięśni jelit. Mogą być zbyt silne lub nieregularne, co wpływa na tempo przesuwania treści pokarmowej [1, 2].

Istotną rolę odgrywa także nadwrażliwość trzewna, czyli zwiększona wrażliwość jelit na bodźce. Osoby z IBS odczuwają ból pod wpływem czynników, które u zdrowych osób nie powodują dolegliwości. Znaczenie ma też zaburzona komunikacja między jelitami a układem nerwowym, określana jako oś jelito-mózg, na którą wpływają m.in. stres i czynniki środowiskowe [2].

Oś jelito-mózg to dwukierunkowe połączenie przewodu pokarmowego z ośrodkowym układem nerwowym. Sygnały przekazywane są drogą nerwową, hormonalną i immunologiczną, a mikrobiota jelitowa może je modyfikować. Mikrobiota jelitowa, nazywana dawniej mikroflorą jelitową, to ogół mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy. Jednym z głównych przekaźników w tej komunikacji jest serotonina, wytwarzana w dużej części przez komórki jelit [6].

Jakie czynniki sprzyjają rozwojowi IBS?

Polskie rekomendacje wymieniają kilka czynników, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zespołu jelita drażliwego [6]:

• Przebyta infekcja przewodu pokarmowego. Poinfekcyjny IBS rozwija się u 8-31% osób po ostrym infekcyjnym zapaleniu żołądka i jelit. Po takiej infekcji IBS występuje około 7 razy częściej niż u osób, które jej nie przeszły.
• Zmiany w mikrobiocie jelitowej. U osób z IBS stwierdza się zaburzenia składu bakterii jelitowych (dysbiozę). Opisywano między innymi mniejszą liczbę bakterii z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium oraz większą liczbę bakterii Streptococcus, Escherichia coli i Clostridium.
• Czynniki genetyczne. Na uwarunkowania genetyczne wskazuje rodzinne występowanie IBS i badania u bliźniąt. Dane w tym zakresie pozostają jednak rozbieżne, a rodzina to także wspólny styl życia i sposób odżywiania. Istnieje pewna komponenta genetyczna, ale największe znaczenie mają czynniki środowiskowe i styl życia.
• Płeć. IBS częściej występuje u kobiet, co wiąże się z różnicami w działaniu mechanizmów osi jelito-mózg.
• Czynniki psychospołeczne. Znaczenie mają przewlekły stres o dużym nasileniu i przeżycia traumatyczne.

Co nasila objawy IBS?

Objawy IBS mogą się nasilać pod wpływem wielu czynników. Duże znaczenie mają stres i napięcie emocjonalne, a także ciężkostrawne posiłki, nieregularne jedzenie oraz infekcje przewodu pokarmowego. U części osób istotną rolę odgrywa indywidualna reakcja na konkretne pokarmy [1, 2, 5].

Ponad 80% osób z IBS wiąże swoje dolegliwości ze spożytym posiłkiem [12]. Dolegliwości mogą też nasilać FODMAP (ang. fermentable oligo-, di-, monosaccharides and polyols), czyli słabo wchłaniane, łatwo fermentujące węglowodany. Alergia pokarmowa nie odgrywa natomiast potwierdzonej roli w powstawaniu IBS [6].

Jak stres wpływa na IBS?

Stres nie jest jedyną przyczyną zespołu jelita drażliwego, ale często wpływa na jego przebieg. U 50-80% chorych istnieje wyraźna zależność między stresem a pojawieniem się i nasileniem objawów [6].

Nie oznacza to, że dolegliwości są „wymyślone” albo „tylko z nerwów”. W badaniach obrazowych u osób z IBS stwierdzono różnice w pracy ośrodków mózgu odpowiedzialnych za odczuwanie bodźców z jelit i regulację emocji. Takie zmiany mogą zwiększać reakcję organizmu na stres i nasilać dolegliwości [6].

Stres oddziałuje na jelita także inną drogą. Razem z dietą i zaburzeniami mikrobioty pobudza układ odpornościowy błony śluzowej jelita, co zwiększa jej przepuszczalność i zaburza czynność ruchową oraz czuciową przewodu pokarmowego [6].

Jak rozpoznaje się zespół jelita drażliwego?

IBS rozpoznaje się na podstawie objawów. Nie istnieje jedno badanie, które potwierdza tę chorobę. Lekarz zbiera dokładny wywiad, bada pacjenta i zleca niewielki zestaw badań, żeby wykluczyć inne przyczyny dolegliwości. Polskie rekomendacje zalecają ograniczenie badań do niezbędnego minimum, jeśli nie ma objawów alarmowych [6].

Takie podejście nazywa się rozpoznaniem pozytywnym. Lekarz nie musi wykluczać wszystkich możliwych chorób po kolei, tylko sprawdza, czy objawy spełniają kryteria IBS i czy nie ma sygnałów wskazujących na inną przyczynę. Dzięki temu pacjent szybciej dostaje rozpoznanie i może zacząć leczenie [11].

Jakie są kryteria rzymskie rozpoznania IBS?

Kryteria rzymskie to międzynarodowe zasady rozpoznawania zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowych, opracowywane przez Fundację Rzymską. Polskie rekomendacje z 2018 r. zalecają rozpoznawanie IBS według kryteriów rzymskich IV [6]. Zgodnie z nimi IBS można rozpoznać, gdy spełnione są łącznie trzy warunki:

• nawracający ból brzucha występuje średnio co najmniej 1 dzień w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące,
• ból spełnia co najmniej 2 z 3 warunków: wiąże się z wypróżnieniem, ze zmianą częstości wypróżnień albo ze zmianą konsystencji stolca,
• pierwsze objawy pojawiły się co najmniej 6 miesięcy przed rozpoznaniem.

Co zmieniają kryteria rzymskie V z 2026 r.?

W 2026 r. opublikowano kryteria rzymskie V, które zmieniają definicję IBS w trzech punktach [7]:

• Dyskomfort. Obok bólu brzucha do definicji wrócił dyskomfort w jamie brzusznej, usunięty w kryteriach rzymskich IV.
• Częstość. Wystarczy, że objawy występują co najmniej 3 dni w miesiącu, a nie 1 dzień w tygodniu.
• Charakter bólu. Ból nie może być ciągły. Ma to odróżnić IBS od zespołu bólu brzucha o podłożu ośrodkowym, w którym ból utrzymuje się stale.

Fundacja Rzymska opublikowała też osobne kryteria kliniczne, przeznaczone do codziennej praktyki lekarskiej. Dopuszczają one mniejszą częstość objawów, skracają wymagany czas ich trwania z 6 miesięcy do 8 tygodni i kładą nacisk na to, czy objawy są dla pacjenta na tyle dokuczliwe, że utrudniają codzienne funkcjonowanie. Kryteria badawcze służą głównie do badań klinicznych, a o rozpoznaniu decyduje lekarz [7].

W praktyce nowe kryteria obejmują więcej osób, także z łagodniejszymi objawami. W brytyjskim badaniu z 2026 r. przeanalizowano 1275 dorosłych, którzy deklarowali IBS. Kryteria spełniało 70% z nich według Rzym V i 59% według Rzym IV. Osoby rozpoznane według nowych kryteriów miały łagodniejsze dolegliwości [8]. Autorzy tego badania szacują, że nawet kryteria rzymskie V nie obejmują od 30 do 50% osób, które uważają, że mają IBS. Niespełnienie kryteriów nie oznacza więc, że dolegliwości nie są realne ani że nie wymagają leczenia [8].

Polskie rekomendacje z 2018 r. opierają się jeszcze na kryteriach rzymskich IV. Dla pacjenta zmiana kryteriów nie oznacza innego leczenia, ale może ułatwić rozpoznanie IBS osobom z rzadszymi lub mniej nasilonymi objawami.

Jakie przykładowe badania wykonuje się przy podejrzeniu IBS?

Podstawowym badaniem laboratoryjnym jest morfologia krwi, bo niedokrwistość lub podwyższona liczba białych krwinek wymagają pogłębienia diagnostyki. Pozostałe badania lekarz dobiera do objawów i typu IBS [6]:

• CRP we krwi i kalprotektyna w stolcu – pomagają odróżnić IBS z biegunką od nieswoistych zapaleń jelit.
• TSH – ocena pracy tarczycy w uzasadnionych przypadkach.
• Przeciwciała w kierunku celiakii – szczególnie przy IBS z biegunką lub mieszanym, gdy leczenie nie przynosi poprawy.
• Badanie mikrobiologiczne i parazytologiczne stolca – przy biegunce, zależnie od obrazu choroby.
• Test oddechowy w kierunku SIBO – szczególnie przy biegunce i nasilonym wzdęciu.
• USG jamy brzusznej – w uzasadnionych przypadkach, jako uzupełnienie badania lekarskiego.

Badania w kierunku celiakii oraz kalprotektynę przy biegunce zalecają także wytyczne brytyjskie i amerykańskie z 2021 r. [10, 11].

Czy przy IBS potrzebna jest kolonoskopia?

Kolonoskopia nie jest rutynowym badaniem przy podejrzeniu IBS. Polskie rekomendacje nie zalecają jej u osób poniżej 50. roku życia, które nie mają objawów alarmowych [6].

Kolonoskopia jest wskazana u osób z objawami alarmowymi lub czynnikami ryzyka innej choroby jelit. Zaleca się ją też po 50. roku życia jako badanie w kierunku raka jelita grubego. Sama kolonoskopia nie potwierdza IBS – w tej chorobie obraz jelita jest prawidłowy. Pozwala natomiast wykluczyć inne przyczyny dolegliwości [6].

Jakie inne choroby dają objawy podobne do IBS?

Podobne dolegliwości mogą dawać choroby, które lekarz bierze pod uwagę przy diagnostyce IBS [6]:

• nieswoiste zapalenia jelit,
• celiakia,
• choroby tarczycy,
• zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego (SIBO),
• infekcje bakteryjne i pasożytnicze,
• mikroskopowe zapalenie jelita grubego,
• zaburzenia wchłaniania kwasów żółciowych.

Niektóre z nich mogą współistnieć z IBS. Zespół jelita drażliwego i SIBO, a także IBS i objawowa choroba uchyłkowa, mogą występować u tej samej osoby jednocześnie [6]. U osób z IBS częściej występują również inne zaburzenia interakcji jelitowo-mózgowych, takie jak dyspepsja czynnościowa i choroba refluksowa przełyku, czyli refluks żołądkowo-przełykowy [6].

Leczenie zespołu jelita drażliwego: od czego się zaczyna?

Leczenie zespołu jelita drażliwego jest objawowe i wielokierunkowe. Nie ma terapii, która usuwa przyczynę choroby, więc celem jest zmniejszenie dolegliwości i poprawa jakości życia. Polskie rekomendacje zalecają zaczynać od najprostszych zmian, a leki dołączać wtedy, gdy nie przynoszą one poprawy [6].

Postępowanie zaczyna się od wyjaśnienia pacjentowi charakteru choroby, modyfikacji diety i stylu życia oraz unikania sytuacji nasilających objawy. Kolejne kroki to aktywność fizyczna i sposoby radzenia sobie ze stresem, potem błonnik rozpuszczalny, dieta low FODMAP, olejek z mięty pieprzowej lub probiotyki, a na końcu leki dobierane do objawu, który dominuje [6].

Czy wytyczne polskie, brytyjskie i amerykańskie zalecają to samo?

W podstawach tak. Rekomendacje polskie z 2018 r., wytyczne British Society of Gastroenterology z 2021 r. i wytyczne American College of Gastroenterology z 2021 r. zgodnie zalecają rozpoznanie oparte na objawach, błonnik rozpuszczalny i unikanie nierozpuszczalnego, terapie psychologiczne ukierunkowane na jelita oraz odradzają dietę bezglutenową i eliminację produktów na podstawie badań przeciwciał IgG [6, 10, 11].

Różnice dotyczą dwóch obszarów. Dieta low FODMAP jest w wytycznych brytyjskich terapią drugiego wyboru, a wytyczne amerykańskie zalecają jej ograniczoną próbę i podkreślają, że powinien ją prowadzić dietetyk, ze względu na złożoność diety i ryzyko ryzyko niedoborów żywieniowych [10, 11]. Probiotyki według wytycznych brytyjskich mogą łagodzić objawy IBS, choć nie można wskazać konkretnego szczepu, natomiast wytyczne amerykańskie odradzają ich stosowanie w leczeniu objawów ogółem, oceniając jakość dowodów jako bardzo niską [10, 11].

Jaka dieta jest zalecana przy zespole jelita drażliwego?

Podstawą są zalecenia pierwszego wyboru: regularne posiłki, ich mniejsza objętość, ograniczenie używek i ostrych przypraw oraz rozpoznanie produktów, które u danej osoby nasilają dolegliwości. Rekomendacje kładą nacisk na personalizację diety – u osób, które odnoszą korzyść z eliminacji, modyfikacje mają wynikać z ich własnych obserwacji, a nie z gotowej listy zakazów. Rekomendacje zalecają też stałe stosowanie diety bogatej w błonnik rozpuszczalny we wszystkich typach IBS, w ilości 10-25 g na dobę. Błonnik nierozpuszczalny nie jest zalecany, bo może nasilać ból i wzdęcie [6].

Błonnik pokarmowy dzieli się na rozpuszczalny i nierozpuszczalny, a wiele produktów zawiera oba rodzaje. Źródłem błonnika rozpuszczalnego są świeże warzywa i owoce, otręby owsiane oraz nasiona babki płesznik i jajowatej. Błonnik nierozpuszczalny przeważa w otrębach pszennych, ziarnach, orzechach, nasionach roślin strączkowych i warzywach kapustnych [6].

Dieta low FODMAP, czyli dieta o niskiej zawartości fermentujących węglowodanów, polega na czasowym ograniczeniu łatwo fermentujących węglowodanów. Polskie rekomendacje sugerują stosowanie jej przez 6 tygodni i nie zalecają jej powtarzania, bo brakuje na to dowodów. Nie zaleca się natomiast diety bezglutenowej ani diet eliminacyjnych dobieranych na podstawie badań przeciwciał przeciwko produktom spożywczym [6].

FODMAP są naturalnym składnikiem żywności, ale bywają też dodawane w czasie jej przemysłowej produkcji. Należą do nich [13]:

• fruktoza – miód, syrop z agawy, syrop fruktozowy i glukozowo-fruktozowy, owoce świeże i suszone, soki owocowe, ketchup,
• laktoza – mleko i produkty mleczne; jej zawartość zależy od sposobu wytwarzania produktu, a niektóre przetwory mleczne mają jej bardzo mało,
• fruktany i galaktany – zboża, zwłaszcza pszenica, jęczmień i żyto, a także czosnek, cebula, warzywa kapustne, niektóre orzechy i nasiona roślin strączkowych,
• poliole – substancje słodzące, takie jak ksylitol i sorbitol, dodawane również do przetworzonych produktów.

W analizie zebranej w polskich rekomendacjach dieta low FODMAP zmniejszała objawy skuteczniej niż brak zaleceń dietetycznych. W porównaniach z innymi zaleceniami dietetycznymi, probiotykami, jogą czy hipnozą różnice nie były już istotne statystycznie. Autorzy podkreślają, że dieta powinna być prowadzona czasowo i pod opieką dietetyka [6].

Czy aktywność fizyczna i wsparcie psychologiczne pomagają w IBS?

Rekomendacje sugerują umiarkowany wysiłek fizyczny w różnych formach, w tym jogę, w celu zmniejszenia objawów IBS. Osobom z nadwagą sugerują też stopniową redukcję masy ciała prowadzoną pod nadzorem lekarza, dietetyka lub trenera. Oba zalecenia mają słabą siłę i opierają się na dowodach bardzo niskiej jakości, ale nie wiążą się z ryzykiem dla pacjenta [6].

W badaniach nad wysiłkiem fizycznym u osób z IBS obserwowano zmniejszenie nasilenia objawów i poprawę jakości życia, a w obserwacji odległej efekt utrzymywał się średnio po pięciu latach. Zwiększenie aktywności fizycznej jest więc jednym z prostszych elementów postępowania, choć badania miały ograniczenia i wielu uczestników nie stosowało się do zaleceń [6].

Drugim elementem jest radzenie sobie ze stresem. Rekomendacje sugerują samodzielny trening, udział w grupach wsparcia lub konsultację psychologiczną [6].

Spośród terapii psychologicznych najwięcej badań dotyczy terapii poznawczo-behawioralnej i hipnozy. Przeglądy systematyczne wykazały poprawę objawów jelitowych i stanu psychicznego, ale autorzy polskich rekomendacji zwracają uwagę na duże różnice w metodologii badań i zalecają ostrożną interpretację tych wyników [6].

Czy probiotyki i preparaty roślinne pomagają w IBS?

Skuteczność probiotyków zależy od konkretnego szczepu, a nie od całej grupy. Polskie rekomendacje sugerują stosowanie tych szczepów i mieszanek, które przebadano w IBS, ale zaznaczają, że skuteczność poszczególnych preparatów pozostaje kontrowersyjna, a wyniki badań bywają na granicy istotności statystycznej [6].

Mocniejsze zalecenie dotyczy olejku z mięty pieprzowej. Rekomendacje zalecają stosowanie wybranych preparatów w dawce 180-225 mg dwa razy na dobę przez 2 do 12 tygodni. Objawy zwykle wracają po odstawieniu preparatu, a częstszym działaniem niepożądanym niż w grupie placebo była zgaga [6].

Jakie leki stosuje się w zespole jelita drażliwego?

Leki dobiera się do objawu, który dominuje [6]:

• Ból skurczowy i wzdęcia – leki rozkurczowe, zmniejszające napięcie mięśni gładkich jelit; spośród substancji rozkurczowych dostępnych w Polsce rekomendacje wymieniają hioscynę, czyli butylobromek hioscyny, oraz drotawerynę, których skuteczność oceniano w badaniach klinicznych, oraz leki przeciwdepresyjne w małych dawkach: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne oraz inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), stosowane ze względu na wpływ na odczuwanie bólu, a nie na nastrój.
• Biegunka – leki hamujące perystaltykę oraz, w postaciach z biegunką, mieszanej i niesklasyfikowanej, 14-dniowa terapia antybiotykiem działającym miejscowo w jelicie (ryfaksymina). Jest to jedno z mocniejszych zaleceń w polskich rekomendacjach: oparto je na badaniach z randomizacją, w których terapia zmniejszała zarówno objawy ogółem, jak i nasilenie wzdęcia.
• Zaparcia – makrogole, czyli środki osmotyczne zwiększające uwodnienie stolca.

Część z tych leków jest dostępna bez recepty, część wyłącznie na receptę i wymaga decyzji lekarza. Leki przeciwbiegunkowe i przeczyszczające łagodzą pojedynczy objaw, ale nie zmniejszają pozostałych dolegliwości IBS [6].

Jak ocenia się, czy leczenie działa?

Skuteczność postępowania ocenia się po kilku tygodniach, a nie po kilku dniach. Polskie rekomendacje proponują ocenę co 4-8 tygodni na początku leczenia, a po ustaleniu postępowania – co 3-6 miesięcy. W ocenie pomagają proste kwestionariusze nasilenia objawów [6].

Ponieważ IBS przebiega z okresami zaostrzeń i wyciszenia, skuteczne postępowanie nie oznacza całkowitego braku objawów, tylko ich mniejsze nasilenie i rzadsze nawroty.

Jak łagodzić skurczowy ból brzucha w IBS?

Postępowanie przy bólu skurczowym zaczyna się od tego, co zmniejsza ryzyko jego nawrotów: regularnych posiłków o mniejszej objętości, ograniczenia produktów, które u danej osoby nasilają dolegliwości, oraz sposobów radzenia sobie ze stresem. Dopiero gdy to nie wystarcza, rozważa się leczenie farmakologiczne dobrane do dominującego objawu [6].

Przy bólu skurczowym i wzdęciach w IBS stosuje się leki rozkurczowe. Zmniejszają one napięcie mięśni gładkich jelit, czyli działają na sam mechanizm powstawania skurczu. Polskie rekomendacje sugerują wybieranie tych substancji rozkurczowych, które badano w IBS, zamiast traktowania leków rozkurczowych jako jednej grupy. Wśród wymienionych substancji dostępnych w Polsce jest hioscyna, czyli butylobromek hioscyny [6].

Kiedy stosuje się Scopolan przy bólu brzucha?

Scopolan® (butylobromek hioscyny) jest wskazany w dolegliwościach bólowych w stanach skurczowych przewodu pokarmowego (np. skurcze żołądka, kolka jelitowa, zespół jelita drażliwego), dróg żółciowych (np. kolka żółciowa) oraz układu moczowo-płciowego [9].

Lek działa rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i układu moczowo-płciowego. Jest dostępny w dwóch postaciach po 10 mg butylobromku hioscyny: jako tabletki drażowane i jako czopki [9].

Scopolan stosuje się wyłącznie doraźnie, czyli w razie wystąpienia dolegliwości, i zawsze w najmniejszej skutecznej dawce. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż 3 dni od rozpoczęcia stosowania lub nasilają się mimo leczenia, należy przerwać przyjmowanie leku i skontaktować się z lekarzem. Leku nie stosuje się u dzieci poniżej 6. roku życia [9].

Lek ma przeciwwskazania – należą do nich m.in. uczulenie na substancję czynną lub alkaloidy tropanowe, jaskra z wąskim kątem przesączania, rozrost gruczołu krokowego, niedrożność porażenna jelit, zaparcia atoniczne, tachykardia i nużliwość mięśni. Podczas stosowania mogą wystąpić działania niepożądane, niezbyt często m.in. suchość w jamie ustnej, zaparcia i przyspieszenie akcji serca. Pełne informacje znajdują się w ulotce dołączonej do opakowania [9].

Scopolan nie jest wskazany w samych wzdęciach, biegunce ani zaparciach bez towarzyszącego bólu o charakterze skurczowym [9].

Dawkowanie obu postaci, skład, interakcje z innymi lekami i odpowiedzi na najczęstsze pytania zebraliśmy na stronie Scopolan – dawkowanie, działanie i najczęstsze pytania.

Ważne: gdy silny ból brzucha pojawia się nagle, a jego przyczyna nie jest znana, i jednocześnie występują gorączka, nudności, wymioty, zmiana rytmu wypróżnień, bolesność brzucha przy dotyku, spadek ciśnienia, omdlenie lub krew w stolcu, konieczne są badania diagnostyczne ustalające przyczynę objawów. W takiej sytuacji nie należy przyjmować leku bez konsultacji z lekarzem [9].

Jak żyć z zespołem jelita drażliwego?

W IBS codzienne postępowanie opiera się na trzech rzeczach: rozpoznaniu własnych czynników nasilających objawy, stałych nawykach żywieniowych i śnie oraz sposobach radzenia sobie ze stresem. Postępowanie w IBS ma na celu łagodzić występujące objawy.

Ile trwa zespół jelita drażliwego?

IBS ma przebieg przewlekły, z okresami zaostrzeń i wyciszenia objawów. Nie da się z góry przewidzieć, jak długo potrwa pojedyncze zaostrzenie ani kiedy pojawi się kolejne. U wielu osób objawy nawracają przez lata, ze zmiennym nasileniem [6].

Z tego powodu skuteczność postępowania ocenia się w skali tygodni i miesięcy. Rekomendacje proponują ocenę co 4-8 tygodni na początku leczenia, a później co 3-6 miesięcy [6].

Wizyta u lekarza – jak się przygotować?

Rozpoznanie IBS nie zapada zwykle na pierwszej wizycie. Lekarz przeprowadza wywiad, sprawdza, czy nie ma objawów alarmowych, i zleca badania, których wyniki decydują o dalszym postępowaniu. Im więcej konkretów przyniesiesz na wizytę, tym szybciej przebiegnie ten proces.

Przed wizytą przygotuj:

• listę wszystkich objawów, które cię niepokoją, także tych spoza układu pokarmowego, wraz z informacją, od kiedy występują,
• obserwacje dotyczące tego, co poprzedza dolegliwości: konkretne posiłki, stres, podróże, zmiana rytmu dnia,
• wcześniejsze wyniki badań – laboratoryjne zwykle uznaje się za aktualne do około 3 miesięcy, a wyniki badań endoskopowych warto zabrać nawet sprzed kilku lat,
• listę przyjmowanych leków i preparatów.

Dzienniczek objawów pomaga ustalić, co u danej osoby nasila dolegliwości, i zebrać te informacje w jednym miejscu. Wystarczy prosta tabela prowadzona przez 2-4 tygodnie, w której notujesz każdego dnia:

• posiłki – co i o której zjadłeś, w tym kawę, alkohol i napoje słodzone,
• objawy – ból (miejsce, charakter, nasilenie w skali 0-10), wzdęcie, gazy,
• wypróżnienia – liczba i wygląd stolca,
• związek objawów z wypróżnieniem – czy ból pojawił się przed nim, czy po nim,
• stres i sen – wydarzenia z dnia i liczba godzin snu,
• leki i preparaty – co i kiedy przyjąłeś.

Zapisy rób na bieżąco, bo po kilku dniach szczegóły się zacierają. Jeśli lekarz zaleci dietę eliminacyjną, dzienniczek pozwala sprawdzić, czy zmiana rzeczywiście wpłynęła na objawy.

O co zapytać lekarza na wizycie?

Przygotowanie kilku pytań ułatwia rozmowę i pomaga wyjść z wizyty z konkretnym planem.

1. Jaka jest wstępna diagnoza i co ją potwierdza?
2. Jakie są dalsze kroki diagnostyki lub leczenia?
3. Na co mam zwrócić uwagę między wizytami i co powinno mnie zaniepokoić?
4. Czy w moim przypadku zalecacie zmiany w diecie lub inne działania, na przykład ograniczenie stresu?
5. Po jakim czasie ocenimy, czy postępowanie działa, i kiedy mam się zgłosić na kontrolę?

Jak radzić sobie z IBS w sytuacjach szczególnych?

Obfite posiłki, zmiana rytmu dnia i alkohol to typowe wyzwalacze objawów, a takie połączenie zdarza się przy świętach, podróżach i spotkaniach towarzyskich. Wyzwalacze są jednak indywidualne i nie każde zalecenie sprawdzi się u każdego – dlatego pomaga dzienniczek objawów. W takich sytuacjach pomaga trzymanie się sprawdzonych produktów, mniejsze porcje i zachowanie zwykłych pór posiłków.

Przy dłuższej podróży weź ze sobą przekąski, które dobrze tolerujesz, i zaplanuj posiłki o zwykłych porach zamiast jednego dużego po dotarciu na miejsce. Przy posiłku wielodaniowym nakładaj mniejsze porcje i rób przerwy między daniami. Alkohol i kawa nasilają objawy u części osób, więc w dniach z większym obciążeniem żołądka lepiej je ograniczyć.

Nie mniej ważne jest napięcie emocjonalne, które takim sytuacjom towarzyszy. Zaplanowanie przerwy w ciągu dnia, spokojnego spaceru czy krótkiego odpoczynku bywa równie pomocne jak zmiany w jadłospisie.

Autor: Dawid Zachwieja

Recenzja merytoryczna: Paulina Kardaś

Poznaj produkty

Scopolan® i Scopolan® czopki

Dowiedz się więcej

Scopolan® compositum

Dowiedz się więcej